Handbók um framkvæmd fjárlaga. Desember 2001.

Handbók um framkvæmd fjárlaga

Fjármálaráðuneytið
Desember 2001

• PDF útgáfa af handbók um framkvæmd fjárlaga. Desember 2001. (PDF 357 KB)

I. Markmið og helstu sjónarmið

Með stoð í 51. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, hér nefnd fjárreiðulög, setti fjármálaráðherra reglugerð nr. 116, 13. febrúar 2001, um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta. Efnistök og uppsetning þessarar handbókar byggir að verulegu leyti á reglugerðinni. Með handbókinni er leitast við að fjalla nánar um þá þætti sem kalla á frekari skýringar og leiðbeiningar og að skýra nánar þau meginsjónarmið sem búa að baki fyrirmælum reglugerðarinnar og fjárreiðulaga varðandi framkvæmd fjárlaga og eftirlit með þeim.

1.1. Fjármálastjórn ríkisins

Stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að Alþingi verði fyrirfram að gefa samþykki sitt til tekjuöflunar og útgjalda. Þannig segir í 41. gr. stjórnarskrárinnar að eigi megi greiða gjald úr ríkissjóði nema með heimild í fjárlögum og fjáraukalögum. Fjárstjórnarvald Alþingis felst annars vegar í fyrirfram ákveðinni heimild um gjöld ríkisins og áætlun um tekjur yfir ákveðið tímabil og hins vegar eftirlit með því að þeirri áætlun sé fylgt. Fjárveitingar og tekjuáætlanir eru ákveðnar með fjárlögum og fjáraukalögum. Nánari ákvæði um efni fjárlaga eru í III. kafla fjárreiðulaga. Gert er ráð fyrir því að þegar Alþingi komi saman að hausti leggi fjármálaráðherra fram frumvarp til fjárlaga. Frumvarpið er á rekstrargrunni, en sýnir einnig greiðsluhreyfingar. Þannig er gert ráð fyrir því að fyrirfram sé leitað heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, eftirgjafar krafna og til að gera hvers konar samninga um fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir. Samkvæmt þessu felur fjárveiting í sér heimild til að stofna til skuldbindinga og hvað ríkissjóður mun greiða til hlutaðeigandi stofnunar á fjárlagaárinu. Áætlanir um rekstur ríkisstofnana bæði innan fjárlagaársins og til lengri tíma vega því þungt við framkvæmd fjárlaga og eru ákveðin forsenda þess að unnt sé að fylgjast með útgjöldum stofnana og ríkissjóðs í heild.

1.2. Markmið fjárreiðulaga

Í IV. kafla fjárreiðulaga er fjallað um ýmis atriði er snerta framkvæmd fjárlaga. Nánar lúta þau að heimildum stjórnvalda til ráðstöfunar á eignum og fjármunum ríkisins, en einnig um mánaðar- og árshlutauppgjör A-hluta og um fjárskuldbindingar B- og C-hluta. Skýrðar eru þær aðstæður sem réttlæt geta frávik frá fyrirfram veittum fjárheimildum. Með þessu er settur ákveðinn lagarammi um heimildir stjórnvalda með hliðsjón af þeirri takmörkun sem felst í stjórnarskránni. Til fyllingar ákvæðum fjárreiðulaganna hefur fjármálaráðherra m.a. sett reglugerð nr. 116/2001, um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta. Eins og segir í 1. gr. reglugerðarinnar er markmið hennar að stuðla að skilvirkum rekstri ráðuneyta og stofnana þannig að hann verði innan heimilda fjárlaga og að stjórnendur beri ábyrgð á fjárreiðum í samræmi við 49. gr. fjárreiðulaga og ákvæða laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, hér nefnd starfsmannalög. Í þessu felst ennfremur að settar eru ákveðnar viðmiðanir, sem almennt skal hafa að leiðarljósi við framkvæmd fjárlaga. Þannig skal í rekstri ráðuneyta og ríkisstofnana virða fjárheimildir og þau lög og reglur sem um starfsemina gilda. Ennfremur skulu stjórnendur sjá til þess að fylgt sé þeim markmiðum og stefnumiðum sem sett hafa verið. Loks felst í framangreindu að stjórnendur skulu vinna að stefnumótun og samningsgerð í samræmi við sjónarmið um árangursstjórnun í ríkisrekstri.

1.3. Gildissvið reglugerðar

Eins og fram kemur í heiti reglugerðar nr. 116/2001 tekur hún til ríkisstofnana í A-hluta fjárlaga. Er þar vísað til æðstu stjórnar ríkisins, ráðuneyta og ríkisstofnana. Í reglugerðinni er orðið stofnun notað sem samheiti fyrir þessa aðila. Reglugerðin tekur nánar til þess, þegar forstöðumenn og stjórnir stofnana taka ákvarðanir um rekstur og nýtingu fjármuna samkvæmt heimild í fjárlögum. Af þessu leiðir að utan falla ýmsar sjálfseignarstofnanir, þar sem starfsemin er fjármögnuð af ríkissjóði að öllu eða verulegu leyti samkvæmt lögum eða samningi þar um, en rekstur þeirra er ríkissjóði óviðkomandi að öðru leyti. Eftirlit ríkisins vegna þessara aðila takmarkast við eftirlit með framkvæmd samnings við aðilann, m.t.t. greiðslu framlags sem ákveðið er í fjárlögum.

1.4. Ábyrgð á fjárreiðum reikningsliða

Reglugerðin tekur einnig til eftirlits ráðuneyta með framkvæmd forstöðumanna og stjórna stofnana á fjárreiðum stofnana. Með forstöðumanni er átt við embættismann í skilningi starfsmannalaga, hér nefnd starfsmannalög, og borið getur ábyrgð á rekstri stofnunar, sbr. 38. gr. laganna. Til frekari afmörkunar á gildissviði reglugerðarinnar gerir fjármálaráðherra í samráði við hlutaðeigandi ráðherra lista fyrir þær stofnanir sem reglugerðin tekur til, sbr. fskj. 1. Listinn er settur upp með hliðsjón af viðkomandi reikningsliðum fjárlaga og þeir flokkaðir eftir því hvaða aðili ber fjárhagslega ábyrgð á liðnum í þeim tilfellum þegar forstöðumaður er ekki til staðar. Liðir vegna sjálfseignarstofnana eru merktir sérstaklega. Fjármálaráðuneytið mun, í samráði við hin ráðuneytin, endurnýja þennan lista eftir því sem nýir liðir koma inn í fjárlög og ríkisreikning. Langflestar sjálfseignarstofnanir starfa að heilbrigðis- og öldrunarmálum og flokkast því undir verkefni heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins.

1.5. Takmörkun gildissviðs

Utan gildissviðs reglugerðarinnar falla stofnanir í B, C og D-hluta, svo og félög í E-hluta. Þessar stofnanir standa að ýmsu leyti sjálfstæðari en A-hluta stofnanir, þar sem útgjöld stofnunar eru að öllu eða verulegu leyti fjármagnaðar með vöru- eða þjónustusölu á markaði. Einstakir kaflar handbókarinnar, s.s. kafli III sem fjallar um áætlanagerð stofnana, geta nýst B-hluta stofnunum við áætlanagerð.

Lög nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins er fylgiskjal 4 og reglugerð nr. 116/2001 um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta er fylgiskjal 5.

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

II. Ábyrgð á framkvæmd fjárlaga

2.1. Verkaskipting við framkvæmd fjárlaga

Fjárreiðulögin byggja á því megin sjónarmiði, að við framkvæmd fjárlaga fari einstök ráðuneyti með yfirstjórn og beri sem slík ábyrgð. Þegar Alþingi hefur samþykkt fjárlög ársins verða ráðstafanir á grundvelli þeirra gerðar án sérstaks samþykkis fjármálaráðuneytisins. Skipulag og verkaskipting stjórnvalda við framkvæmd fjárlaga fer fram á þremur stigum:

• Miðlægt, þar sem fjármálaráðuneytið hefur yfirumsjón.
• Hjá einstökum ráðuneytum.
• Hjá einstökum stofnunum.

2.2. Yfirumsjón fjármálaráðuneytis

Fjármálaráðherra hefur yfirumsjón með framkvæmd fjárlaganna. Með sama hætti fer hann með yfirstjórn þeirra mála er undir fjárreiðulögin heyra og setur reglugerðir á grundvelli þeirra. Fjármálaráðuneytið gegnir samræmingarhlutverki við framkvæmd laganna. Í því felst m.a. að svara fagráðuneytum um ófyrirséða greiðsluskyldu, fylgjast með eftirliti og framkvæmd annarra ráðuneyta og leiðbeina um einstök tilvik ef við á. Ráðuneytið gefur einnig út almennar reglur og leiðbeiningar um framkvæmdina.

2.3. Einstök ráðuneyti

Þegar Alþingi hefur afgreitt fjárlög ársins, bera einstök ráðuneyti fulla ábyrgð á að fjárheimildum sé ráðstafað í samræmi við forsendur fjárlaga. Hver ráðherra fyrir sig er ábyrgur fyrir sínum málaflokkum. Ráðuneytin ráðstafa fjárveitingum innan ársins, kalla eftir áætlunum og öðrum upplýsingum frá stofnunum og leggja mat á svör forstöðumanna. Ráðuneytið hefur þannig eftirlit með safnliðum og rekstri stofnana er undir það heyra. Það fylgist með því að rekstur stofnana sé innan fjárheimilda og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt.

2.4. Einstakar stofnanir

Samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, bera forstöðumenn og stjórnir stofnana ábyrgð á því að fjárhagsráðstafanir þeirra séu í samræmi við heimildir. Jafnframt bera þessir aðilar ábyrgð á því að ársreikningar séu gerðir í samræmi við lögin og þeim skilað til Ríkisbókhalds. Ákvæði reglugerðar nr. 116/2001 gera á hinn bóginn almennt ráð fyrir því að forstöðumenn stofnana annist raekstur þeirra og beri ofangreinda ábyrgð. Forstöðumönnum ber einnig að sjá til þess að starfað sé í samræmi við langtímaáætlanir og tryggja að fjármunir nýtist sem best til þess að ná settum markmiðum. Í þessu skyni hafa forstöðumenn töluvert svigrúm. Þeir geta t.d. ákveðið að flytja til milli kostnaðartegunda og rekstrarviðfangsefna innan ramma sinnar stofnunar.

Þar sem skipuð er stjórn til þess að annast rekstur og stjórn stofnunar hefur hún þær skyldur sem forstöðumaður hefði ella, sbr. einkum III. kafla reglugerðarinnar um framkvæmd fjárlaga.

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

III. Áætlanagerð ríkisstofnana

3.1. Árangursstjórnun

Í 7. gr. reglugerðar um framkvæmd fjárlaga er fjallað um áætlanagerð stofnana, með tilvísan til áherslna og markmiðssetningar um árangursstjórnun. Fjármálaráðuneytið hefur á síðastliðnum árum staðið fyrir verkefni um árangursstjórnun í ríkisrekstri, en hugmyndafræði þess verkefnis er þríþætt. Í fyrsta lagi að bæta og efla markmiðssetningu í rekstri ríkisstofnana. Í öðru lagi að efla mælingar á árangri og loks að efla alla eftirfylgni með því að gera skipulega grein fyrir árangri í samanburði við áætlanir.

Í samþykkt ríkisstjórnarinnar um árangursstjórnun í ríkisrekstri kemur fram nánari útfærsla á framkvæmdinni.

• Ráðuneytin geri formlega samninga við hlutaðeigandi stofnanir þar sem hlutverk stofnana er skilgreint og samskipti þeirra við ráðuneyti skilgreind með ákveðnum hætti.
• Ráðuneyti taki afstöðu til markmiða, forgangsröðunar o.fl. í langtímaáætlunum og ársáætlunum stofnana.
• Stofnanir skili ársskýrslu þar sem fram kemur mat á árangri með því að bera saman markmið og útkomu.
• Mælanleg markmið verði notuð við stjórnun og mat á árangri. Þróaðir verði mælikvarðar sem veita yfirsýn yfir starf stofnunar og styðji við stefnumótun.

3.2. Rammasamningar

Nú þegar hafa ráðuneytin gert árangursstjórnunarsamninga við um 120 stofnanir, þ.á.m. flestar fjölmennustu stofnanirnar að Landspítala- Háskólasjúkrahúsi undanskyldum. Í samningunum felst samkomulag um markmið og áherslur í starfi. Skilgreiningu á hlutverki og meginmarkmiðum stofnunar. Samskipti eru formfest með ákvæðum um langtímaáætlanir, ársáætlanir og ársskýrslur. Þannig er knúið fram ákveðið samskiptaferli milli ráðuneytis og stofnunar. Ráðuneytunum ber að gefa álit sitt á áætlunum stofnana með formlegum hætti. Þá eru ákvæði um gerð ársskýrslu sem gegnir hlutverki árangursmats á viðkomandi starfsemi. Samningarnir gera því kröfu til ráðuneyta um að gefa skýr svör og forgangsraða verkefnum stofnana sinna, auk þess sem stofnanir verða oft á tíðum að bæta áætlanagerð frá því sem áður tíðkaðist.

3.3. Langtímaáætlanir

Í langtímaáætlunum útfæra stofnanir verkefnin betur, setja sér mælistikur á árangurinn og forgangsraða helstu verkefnaflokkum. Áætlanirnar verða að rúmast innan fjárhagsramma nema sérstaklega sé samið um annað. Áætlanirnar eru oft byggðar á sérstöku stefnumótunarátaki sem aftur tengist starfsmannastefnu stofnana. Algengast er að áætlanirnar séu gerðar til 3 til 5 ára í senn, en endurskoðaðar eftir þörfum. Gerð langtímaáætlunar er tímafrekasti þátturinn í árangursstjórnunarferlinu, en jafnframt einn sá mikilvægasti. Bætt stefnumótun og markmiðssetning er lykillinn að skilvirkari ríkisrekstri sem aftur er meginmarkmiðið með verkefninu um árangursstjórnun. Vönduð langtímaáætlun leiðir jafnframt til vinnusparnaðar á öðrum sviðum, svo sem við gerð ársáætlunar, fjárlagatillagna og ársskýrslu.

Efni langtímaáætlana má skipta í a.m.k. 4 þætti.

1. Tilgangur og hlutverk. Undir það fellur umfjöllun um framtíðarsýn stofnunar, hvað vill stofnunin vera þekkt fyrir, hvað einkennir verkefni hennar.
2. Áfangamarkmið og verkefni. Tilgreina ber helstu markmið sem ná til lengi tíma en eins árs, forgangsröðun þeirra og fjárhagsleg vægi.
3. Mælikvarðar. Tilgreina ber hvaða mælikvarða stofnunin hyggst nota til þess að meta starfsemina. Þá er gerð grein fyrir því í hve miklum mæli mælingar eru notaðar í innra starfi stofnunar, auk þess að greina frá því ef ætlunin er að þróa mælikvarða í átt að samhæfðu árangursmati.
4. Mikilvægir þættir í starfi stofnunarinnar. Átt er við lýsingu á þeim þáttum sem hafa veigamikil áhrif á árangur af starfseminni. Það getur átt við ýmsa þætti starfsmannamála og stjórnskipulags, áhrif nýrra laga eða upplýsingatækni.

3.4. Ársáætlanir

Með ársáætlunum er gerð frekari útfærsla á verkefnum og starfsmarkmiðum (markmið til eins árs) viðkomandi stofnana í samræmi við fjárheimildir ársins. Forgangsröðun verður að vera skýr til þess að auðvelda ráðuneytum að leggja mat á áætlanirnar. Með innleiðingu árangursstjórnunar felast mikilvægar áherslubreytingar frá hefðbundnum rekstraráætlunum. Meginbreytingin felst í því að tengja saman aðföngin og markmiðin, þ.e.:

• Meiri áhersla á setningu markmiða. Það er ekki lengur fullnægjandi að vera innan ramma fjárlaga, án þess að gera jafnframt grein fyrir stöðu verkefna og hvernig ætlað er að ná fram langtímamarkmiðum sem fram koma í árangursstjórnunar-samningi.
• Útgjöldum í auknum mæli skipt á verkefnaflokka samhliða sundurliðun á gjaldaliði. Sú nálgun auðveldar forgangsröðun og styður einnig verklag rammafjárlagagerðar þar sem breytingar á fjárhagsramma fylgja áætlun um kostnað einstakra verkefna.

Þannig tengir ársáætlun saman starfsmarkmið, mælikvarða á árangur og áætlun um útgjöld vegna þeirra meginverkefna sem unnið er að. Samhliða aukinni áherslu á kostnaðargreiningu og verkefnabókhald er mikilvægt að í ársáætlunum komi fram skýrari forgangsröðun verkefna heldur en almennt er í dag.

Við forgangsröðun þarf að koma fram hvaða verkefni eru lögboðin undirstaða að starfi viðkomandi stofnunar og, ef við á, er brýnt að nefna þau verkefni sem frestast eða dregið úr til þess að fella rekstrarumfangið að ramma fjárlaga hverju sinni.

Áætlanir á grundvelli árangursstjórnunar hafa náð almennri fótfestu og mikilvægt er að ráðuneytin fylgi því eftir. Þau kalli eftir áætlunum þar sem rekstrargjöld og starfsmarkmið séu samtvinnuð og gæti þess að samþykkja ekki áætlun sem eingöngu er tengd tegundum gjalda, en er ekki í tengslum við markmið ársins.

Í fylgiskjali 2 er sýnishorn úr ársáætlun en þar er útgjöldum, tekjum og árangursmælikvörðum skipt niður á þrjú helstu markmiðin með starfseminni.

3.5. Ársskýrslur

Uppgjör á starfi ársins er mikilvægur þáttur í endurmati á verkefnum ríkisins. Í því skyni er í árangursstjórnunarsamningum gert ráð fyrir að stofnanir gefi út stutta ársskýrslu, þar sem gerður er samanburður á áætlun og útkomu. Samanburðurinn nær jafnt til starfsmarkmiða sem fram koma í ársáætlun og eins til fjárhagslegra markmiða ársins. Tilgangurinn er að læra af reynslu liðins árs til þess að gera betur í framtíðinni.

Ársskýrsla er stutt lýsing á starfsemi ársins í samanburði við ársáætlun sem gerð er samhliða ársuppgjöri í formi efnahags- og rekstrarreikningi auk sjóðsstreymis. Skýrslan er fyrst og fremst endurgjöf á ársáætlun, þ.e. greinir frá því hvernig til tókst við að ná þeim markmiðum sem sett voru þar fram. Ársskýrsla þarf ekki að vera upptalning á öllum verkefnum eða breytingum sem varða starfsemina og enn síður tölfræðiyfirlit um allt sem fram fór á árinu.

Dæmi um efnisyfirlit:

1. Samantekt um starfsemina

• Hlutverk, heildaryfirlit
• Helstu breytingar og verkefni ársins

2. Árangursmat

• Markmið ársáætlunar
• Samanburður við útkomu
• Skýringar á helstu frávikum

3. Ársreikningar

• Efnahagsreikningur, rekstrarreikningur, sjóðstreymi og skýringar

Í fylgiskjali 3 (Word 197K) er að finna dæmi um ársskýrslu sem er sett fram samkvæmt hugmyndum árangurssstjórnunar.

3.6. Ítarefni um árangursstjórnun

Frekara efni um árangursstjórnun er að finna á vef fjármálaráðuneytisins, m.a. námskeiðs- og ráðstefnuefni um stefnumótun, hugmyndafræði árangursstjórnunar og val á mælikvörðum. Auk þess er þar að finna sýnishorn af rammasamningum, áætlunum og ársskýrslu.

3.7. Vinnulag við gerð ársáætlunar

Við gerð ársáætlunar skal hafa í huga eftirfarandi atriði.

• Ársáætlun skal eftir því sem við verður komist grundvallast á reikniverki, þar sem magntölur og einingaverð eru lögð til grundvallar, frekar en framreikningi útgjalda síðastliðins árs. Mestu munar um launagjöld sem vega oft meira en 70% af heildarútgjöldum til rekstrar. Nauðsynlegt er að útgjaldaáætlun launa taki mið af starfsmannafjölda, launaflokkum þeirra, yfirvinnutaxta auk annarra launa og launatengdra gjalda. Með sama hætti ber eftir því sem við á að áætla aðra liði út frá magni og einingaverðum eftir því sem við á. Frávikagreining þar sem útgjöld og tekjur umfangsmeiri liða byggja á einingaverðum gefur strax til kynna hvort nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða.
• Bókhalds- og áætlanakerfi ríkisins. Um 10 ár eru síðan fjármálaráðuneytið hafði frumkvæði að uppsetningu áætlanakerfis sem er beintengt við bókhaldskerfi ríkisins. Kerfið auðveldar og dregur úr villuhættu við innskráningu gagna, t.d. með samtengingu við launakerfið. Sú tenging gefur kost á því að sækja launaútreikninga sem miðast við núverandi launaflokk auk þess sem kerfið reiknar út útgjöld við yfirvinnu og launatengd gjöld í samræmi við innslegnar magnforsendur. Á undanförnum árum hafa um 100 stofnanir nýtt áætlanakerfið til fullnustu. Með því að nýta áætlanakerfið næst sá ávinningur að ráðuneytin hafa aðgang að kerfinu og geta þá betur áttað sig á fjárhagsstöðu án þess að stofnanirnar þurfi stöðugt að senda gögn frá sér til viðkomandi ráðuneytis.

Ríkisbókhald ber ábyrgð á frekari leiðbeiningum til stofnana og ráðuneyta varðandi tæknilega útfærslu áætlunar í bókhaldskerfinu.

• Fjárhagslegur aðskilnaður verkefna vegna samkeppnismála. Samkeppnisyfirvöld hafa gert nákvæmar kröfur til stofnana um fjárhagslegan aðskilnað vegna verkefna sem unnin eru í samkeppni við einkaaðila. Það kallar á nákvæmari kostnaðarskiptingu heldur er nú tíðkast. Kröfurnar fela oftast í sér heimfærslu á föstum kostnaði niður á einstök verkefni, þannig að sýnt sé fram á að ríkisframlagið niðurgreiði ekki samkeppnisrekstur. Í riti fjármálaráðuneytisins frá 1997 um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri ríkisstofnana er að finna greinargóð dæmi um hvaða aðferðir eru algengastar við heimfærslu fasts kostnaðar á deildir eða verkefni. Ritið er að finna á vef fjármálaráðuneytisins.
• Skipting sameiginlegs kostnaðar. Hjá stærri stofnunum hefur sameiginlegum kostnaði í auknum mæli verið skipt á deildir og viðfangsefni. Kostnaðarþróun síðustu ára er með þeim hætti að fastur kostnaður hækkar hlutfallslega á kostnað breytilega þáttarins. Nefna má að sjúkrahúsin færa nú mörg hver kostnað við ræstingu og mötuneyti á einstakar deildir.
• Samvinna fjármálastjóra og annarra lykilstarfsmanna. Góð áætlun verður að byggja á samvinnu fjármálastjóra og þeirra stjórnenda sem áhrif hafa á útgjöld stofnunar og einstakra deilda. Mun meiri líkur eru til þess að fjárhagsáætlanir gangi eftir þegar deildarstjórnar og aðrir starfsmenn sem stjórna kostnaði hafa áhrif á gerð áætlunar og bera ábyrgð á sínum hluta hennar. Reynslan sýnir að þegar eingöngu forstöðumaður og fjármálastjóri sinna áætlanagerð, án aðildar þeirra sem stjórna kostnaðarframvindu innan ársins, þá reynist mun erfiðara að draga fram ákvarðanir um hagræðingu ef nauðsyn krefur.

3.8. Skil stofnana á áætlunum

Samkvæmt 8. gr. reglugerðar um framkvæmd fjárlaga ber forstöðumönnum að skila ársáætlun til ráðuneytis í síðasta lagi um miðjan febrúarmánuð ár hvert. Fjármálaráðuneytið telur hins vegar eðlilegt að stofnanir leggi grunn að ársáætlun fyrr, í október og nóvember árið áður og kallað sé eftir endanlegum áætlunum þegar fjárlög liggja fyrir og í samræmi við nánari ákvörðun ráðuneyta. Í desembermánuði liggja heimildir fjárlaga fyrir og áætlun um útkomu líðandi árs á að vera mjög fyrirsjáanleg, þrátt fyrir að endanlegt uppgjör liggi ekki fyrir. Með þessu færist áætlanagerðin framar og betra ráðrúm gefst til þess að grípa til sérstakra aðgerða ef nauðsyn krefur. Skil miðað við áramót jafnar auk þess vinnuálag á starfsfólk sem vinnur við bókhald, uppgjör og áætlanagerð þar sem álag er einna mest í febrúarmánuði sökum uppgjörs fyrra árs og fjárlagagerðar komandi árs. Þá er það almennt verklag einkafyrirtækja og sveitarfélaga að ljúka áætlanagerð fyrir upphaf ársins.

Ráðuneytunum ber einnig að gera áætlanir, með sama hætti og stofnanir þeirra, fyrir aðalskrifstofur og aðra liði sem eru á ábyrgð ráðuneytanna.

3.9. Framsetning og sundurliðun áætlunar

Kröfur ráðuneyta um framsetningu og sundurliðun ársáætlunar fara ekki alltaf saman við sundurliðun í áætlunum og bókhaldi stofnana. Stjórnendur stofnana hafa oftast þörf fyrir ítarlega sundurliðun gjalda og tekna til þess að kostnaðareftirlit innan stofnunar verði sem virkast. Einnig verður sundurliðun á einstakar rekstrareiningar og verkefni að vera ítarleg hjá stofnunum, en þess gerist síður þörf af hálfu ráðuneytanna.

Ráðuneytin verða að geta áttað sig á stöðu meginverkefna en hafa ekki þörf fyrir mjög ítarlega tegundasundurliðun gjalda eins og algengt er að draga fram. Framsetning sem miðast við helstu verkefni ásamt grófri gjaldasundurliðun er í flestum tilfellum viðeigandi sem áætlun til ráðuneytis.

Dæmi um slíka framsetningu er eftirfarandi:

Einnig getur verið viðeignandi að stofnanir skili heldur ítarlegri gjaldasundurliðun sem tekur mið af þeirri flokkun sem er í áætlanahluta bókhaldskerfisins (mynd 343 í BÁR-kerfinu.) Sú sundurliðun er eftirfarandi:

Ofangreind sundurliðun dregur saman tegundalykil Ríkisbókhalds þannig að áætlunin rúmast á einni blaðsíðu í útprentun. Hjá stærri stofnunum gætu ráðuneytin kallað eftir þessari sundurliðun á stæstu deildir (viðfangsefni).

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

IV. Framkvæmd fjárlagaeftirlits innan ársins

4.1. Tímaáætlun við framkvæmd fjárlaga

Í þessum kafla eru tilgreindar mikilvægar tímasetningar, enda er fjallað um eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga innan ársins.

1. Nóvember. Bréf ráðuneytis til stofnunar þar sem farið er fram á skil ársáætlunar í síðasta lagi í janúar. Þar komi fram frekari leiðbeiningar um gerð áætlunar, s.s. samanburð við heimildir, gjaldadreifingu innan ársins o.s.frv.
2. Desember. Ráðuneyti upplýsir stofnun um helstu forsendur fjárlaga, s.s. almennar launahækkanir milli ára, verðlagshækkanir o.fl.
3. Desember / janúar. Áætlun skilað til ráðuneytis. Afkoma ársins áætluð og afgangi / halla bætt við fjárlagaheimildir.
4. Janúar / febrúar. Ráðuneyti taka afstöðu til áætlana og svara stofnunum formlega.
5. Febrúar / mars. Í þeim tilfellum þar sem ekki er fallist á áætlun ber að óska frekari skýringa frá forstöðumönnum innan nokkurra daga. Ef þau þykja ekki fullnægjandi er nauðsynlegt að boða til fundar og taka ákvarðanir um framhald málsins.
6. Ef áætlun er fullnægjandi þá er gert ráð fyrir að ráðuneytin beri saman heimildir og útgjöld á a.m.k. á tveggja mánaða fresti.

4.2. Forsendur fjárlaga

Samkvæmt 8. grein reglugerðar um framkvæmd fjárlaga hvílir sú skylda á ráðuneytum að kynna stofnunum þær fjárveitingar sem eru til ráðstöfunar á árinu skv. fjárlögum ársins. Þetta er best að gera með formlegu bréfi þar sem fram koma helstu forsendur fjárlaga um breytingar vegna verðlags og sérstakar breytingar frá fjárlögum yfirstandandi árs. Auk þess þarf að gera grein fyrir hugsanlegum framlögum af safnliðum viðkomandi ráðuneytis eins fljótt og hægt er innan ársins.

Dæmi um texta í bréfi:

Auk þess að upplýsa stofnanir um forsendur og breytingar frá gildandi fjárlögum til fjárlaga næsta árs, þá er jafnframt nauðsynlegt að leiðbeina stofnunum sérstaklega um gerð ársáætlunar. Leiðbeiningarnar lúta að þeim þáttum sem fjallað er um í þessari handbók, s.s. framsetningu áætlunar, samanburð útgjalda og heimilda, tengsl markmiða og árangursmælinga við útgjöld, svo og gjaldadreifingu innan ársins. Þessar leiðbeiningar má einnig setja í sama bréf eins og þær sem snúa að verðlagsforsendum fjárlaga. Auk texta í bréfi ættu ráðuneytin að senda með tölvupósti, töfluform þar sem fram kemur nákvæmlega sú sundurliðun sem viðkomandi ráðuneyti óskar eftir að frá til baka frá stofnuninni.

Dæmi:

4.3. Samþykkt ársáætlunar

Nauðsynlegt er að ráðuneytin yfirfari og taki afstöðu til ársáætlana fyrir útgefinn skilafrest. Samþykki ráðuneytis verður þó að vera með fyrirvara um endanlega afkomu fyrra árs. Við athugun á áætlunum er ekki fullnægjandi að bera saman áætluð gjöld og fjárheimildir. Einnig þarf að líta til þess hvernig forstöðumenn áforma að ná fram helstu starfsmarkmiðum og einstökum áherslumálum sem liggja fyrir í langtímaáætlunum stofnana.

Innan ráðuneyta er því nauðsynlegt að fjármálastjóri og tengiliðir viðkomandi stofnana myndi sér sameiginlega skoðun á ársáætlunum. Mat sé lagt á hversu vel áherslumál árs fylgja því sem lagt er upp með í stefnumótun og langtímaáætlun auk þess að hafa sameiginlegan skilning á fjárhagsafkomu stofnunar.

Þegar ársreikningar stofnana liggja fyrir, (lögboðinn lokafrestur er til loka febrúarmánaðar) ber ráðuneytum að bera útkomuna saman við forsendur ársáætlunar. Ef frávik eru veruleg getur reynst nauðsynlegt að tilkynna stofnun það með formlegum hætti og gefa nokkra daga frest til þess að leggja fram endurskoðaða áætlun.

4.4. Áætlun er ekki samþykkt

Þegar ráðuneyti gera athugasemdir við ársáætlanir er það upphafið á ferli sem miðar að því að knýja fram breytingar á áætlunum og aðlögun rekstrarumfangs að heimildum. Ársáætlun getur þótt óviðunandi af eftirfarandi tilefnum:

1. Áætlun er umfram fjárheimildir.
2. Markmið og áherslur í starfi eru ekki í samræmi við árangursstjórnunarsamning eða langtímaáætlun.
3. Áætlun getur verið ótrúverðug, t.d. með því að ekki er tekið tillit til áætlaðs rekstrarhalla fyrra árs, eða að skýringar á nauðsynlegum aðhaldsaðgerðum fylgja ekki með áætlun.
   

Í þeim tilfellum þar sem ráðuneyti samþykktir ekki áætlun, ber að senda forstöðumanni bréf og skýra ástæður fyrir ákvörðun ráðuneytis. Jafnframt ber að setja nýjan tímafrest til að leggja fram endurskoðaða áætlun og skýringar forstöðumanns.

Ef ráðuneyti samþykkir ekki áætlun þrátt fyrir frekari skýringar forstöðumanns er nauðsynlegt að ráðuneyti fundi með viðkomandi forstöðumanni til þess að fara yfir þau mál sem útaf standa. Brýnt er að komast að niðurstöðu um aðgerðir sem hægt er að fylgja eftir innan ársins.

• Ef nauðsynlegt er að draga úr þjónustu þá verður ráðuneyti að vera upplýst um stöðu mála og gera athugasemdir ef við á.
• Ef mögulegt er að draga úr útgjöldum, án þess að veruleg þjónustuskerðing komi til, þá ber ráðuneyti að styðja forstöðumenn með því að standa við nauðsynlegar ákvarðanir.
• Ef rekstrarvandi er verulegur er hugsanlegt að gera samkomulag um að halla sé náð niður á lengri tíma en einu ári. Slíkt samkomulag þarf að vera skriflegt og nauðsynlegt er að eftirfylgni sé mikil þannig að gripið verði til frekari aðgerða ef forsendur ganga ekki eftir.

Þá getur reynt á ákvæði V. kafla reglugerðarinnar um sérstök úrræði vegna umframgjalda.

Dæmi um bréf ráðuneytis þar sem áætlun er ekki samþykkt og óskað er frekari skýringa:

4.5. Miðlun upplýsinga

Upplýsingar um fjárhagsstöðu stofnana verða fyrst til hjá stofnuninni sjálfri, ekki hjá ráðuneytum eða Ríkisbókhaldi. Brýnt er að forstöðumenn fylgist vel með afkomu stofnana sinna og grípi til aðgerða þegar þess gerist þörf. Ráðuneytin koma síðar að málum oftast eftir að búið er að stofna til fjárskuldbindinga umfram heimildir.

Samkvæmt góðri reikningsskilavenju ber að færa kostnað til gjalda á því tímabili sem til hans er stofnað. Engu að síður hafa margar stofnanir fært bókhald á greiðslugrunni innan ársins og ekki fært áfallinn kostnað á rétt tímabil fyrr en við ársuppgjör. Nauðsynlegt er að breyta þessu þannig að samanburður heimilda og útgjalda innan ársins gefi sem réttasta mynd af fjárhagsstöðu stofnana og ráðuneyta. Það er á ábyrgð forstöðumanna að sjá til þess að bókhaldið sé fært á rekstrargrunni og að afstemmingar og fjárumsýsla uppfylli kröfur um innra eftirlit og lög um bókhald ef fjárreiðulögin kveða ekki á um annað.

Til þess að fylgja eftir bókun á rekstrargrunni sendi Ríkisbókhaldið öllum stofnunum og ráðuneytum umburðarbréf dagsett 28. apríl 2000 vegna mánaðaruppgjörs. Þar er gefinn tímafrestur til að skila afstemmdu bókhaldi hvers mánaðar fram til 20. dags næsta mánaðar á eftir. Í framhaldinu tekur Ríkisbókhaldi saman upplýsingar um rekstrarstöðu allra ríkisstofnana sem vistaðar eru á einum stað, svokallað RGR bókhaldsverk. Uppfærslan þar er mánaðarleg, tegundasundurliðun kemur fram svo og yfirviðfangsefni. Þetta bókhaldsverk er grunnurinn að samanburði heimilda og gjalda innan ársins. Stofnanir geta fengið aðgang að RGR bókhaldsverkinu og fylgst með því að upplýsingar stemmi við eigið bókhald.

Í samræmi við 9. gr. reglugerðar um framkvæmd fjárlaga tekur fjármálaráðuneytið saman yfirlit um framvindu ríkisútgjalda. Þá er byggt á upplýsingum sem fram koma í RGR-bókhaldsverkinu. Í greinargerðinni að gjöldunum er skipt í almenn rekstrargjöld, tilfærslur, viðhald og stofnkostnað. Samhliða er lagt mat á afkomuhorfur ársins í heild. Greinargerðin er lögð fram í ríkisstjórn.

4.6 Uppgjör stofnana

Í kjölfar fjárreiðulaganna varð sú breyting að í stað þess að allar heimildir verði á greiðslugrunni eru heimildir stofnana og ráðuneyta nú tvenns konar. Annars vegar er rekstrarheimild sem markar umfang rekstrarútgjalda og er það sú heimild sem notuð er þegar útgjöld eru borin saman við heimildir. Hins vegar er fjármögnun stofnana birt sérstaklega í fjárlögum. Fjármögnun stofnana getur verið með beinu framlagi úr ríkissjóði, mörkuðum skatttekjum, öðrum rekstrartekjum eða með viðskiptahreyfingum. Beint framlag ríkissjóðs myndar greiðsluheimild. Það er sú fjárhæð sem Ríkisféhirðir notar til viðmiðunar við greiðslu rekstrarfjár og sýnir hún jafnframt stöðu á viðskiptareikningi við ríkissjóð.

Ákveðið hefur verið að gera breytingar á framsetningu tekna í uppgjörum stofnana. Tilgangurinn er einfalda og skýra uppgjörin auk þess að gera þau líkari ársreikningum fyrirtækja. Meginbreytingin er sú að nú verða ríkistekjur stofnana, sem skiptast í markaðar tekjur og aðrar rekstrartekjur, færðar til tekna í reikningum stofnana og í fjárlögum með sama hætti og farið er með sértekjur. Jafnframt verða tekjurnar gerðar upp á rekstrargrunni í stað þess að miða við innheimtu ársins eins og verið hefur. Þessi breyting tekur gildi frá og með uppgjöri ársins 2001 og með fjárlögum ársins 2003.

4.7. Safnliðir

Safnliðir eru skilgreindir sem liðir í fjárlögum og ríkisreikningi þar sem ekki er um eiginlegan stofnanarekstur að ræða heldur fjárveitingar sem ýmist eru millifærðar til stofnana innan ársins, eða eru notaðir til þess að halda utan um sérstök verkefni sem eru þá oftast á verksviði ráðuneyta (s.s. fastir styrkir, fastanefndir, o.fl.). Ráðuneytin bera ábyrð á gerð áætlana og afkomu safnliða.
Ef gert er ráð fyrir að millifæra fjárveitingar af safnlið til stofnana þá er brýnt að:

1. Ráðuneyti setji skýrar reglur um úthlutunina, þannig að forstöðumenn geti lagt mat á hvort stofnun eigi rétt á viðbótarheimild eður ei.
2. Tilkynna forstöðumanni um úthlutun sem allra fyrst innan ársins þannig að tekið sé tillit til hennar í áætlunum stofnunar.
3. Óska eftir því að fjármálaráðuneytið millifæri fjárveitingu sem fyrst. Með því móti er ársáætlun uppfærð og samanburður heimilda og útgjalda gefur rétta mynd af fjárhagsstöðunni.

Tæmandi upptalning á safnliðum fjárlaga ársins 2002 er í fylgiskjali 1. (Excel 80K)

4.8. Ófyrirséð greiðsluskylda

Ef stofnað er til útgjalda sem ekki eiga sér stoð í fjárlögum þá er fjármálaráðherra í samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að greiða úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum ef greiðslan þolir ekki bið. Tilefni geta t.d. verið launagreiðslur skv. nýgerðum kjarasamningum eða greiðslur atvinnuleysisbóta umfram forsendur fjárlaga. Við mat á því hvort um ófyrirséða greiðsluskyldu er að ræða, liggja til grundvallar eftirfarandi skilgreiningar um slíkar greiðslur:

• Kjarasamningar og kjaraúrskurðir umfram forsendur fjárlaga
• Verðlagsbreytingar umfram forsendur fjárlaga.
• Lög- og samningsbundin útgjöld að því marki sem ríkisstjórn samþykkir að þeim skuli ekki mætt með samsvarandi sparnaði.
• Sérstök mál eða verkefni þar sem ríkisstjórn hefur samþykkt að leita eftir viðbótarfjárheimild í frumvarpi til fjáraukalaga.

Samkvæmt reglugerðinni skal fjármálaráðuneytið leggja mat á kostnaðaráhrif kjarasamninga eins fljótt og auðið er. Framvegis mun ráðuneytið fylgja eftirfarandi vinnureglum við mat á áhrifum kjarasamninga og kjaraúrskurða.

1. Ráðuneytið leggur mat á hlutfallslegar hækkanir og ýmis sérákvæði ef þurfa þykir ekki síðar en tveimur vikum eftir fyrstu útborgun launa skv. nýjum kjarasamningi eða kjaraúrskurði.
2. Á sama tíma liggi fyrir sá launagrunnur sem hlutfall félaga í heildarlaunum stofnana miðast við í útreikningum. Byggt er á gögnum úr launakerfi ríkisins.
3. Mat í krónutölu, þ.e. margfeldi prósentuhækkana, hlutdeildar í launagrunni og áætlaðra launa skv. fjárlögum verður uppfært í áætlanakerfi ársins ekki síðar en einum mánuði eftir fyrstu útborgun launa skv. nýjum samningi. Til frádráttar launabótum getur verið áætlun fjárlaga um launahækkanir á árinu.
   

Ef ráðuneyti telur að upp komi tilfelli um ófyrirséð útgjöld, önnur en vegna kjarasamninga skal tilkynna það fjármálaráðuneytinu og fara fram á afstöðu þess til eðlis útgjaldanna. Fjármálaráðuneytið leggur mat á slík útgjaldatilefni, ekki síðar en 2 vikum frá því að formlegt erindi barst.

4.9. Eftirlit með ársáætlun, gjöld og heimildir

Rekstrarheimild sýnir heimiluð gjöld á rekstrargrunni. Hún getur haft mismunandi uppruna. Í fyrsta lagi eru heimildir fjárlaga og fjáraukalaga. Þá getur stofnun flutt jákvæða eða neikvæða heimild milli ára. En höfuðstóll stofnunar í árslok segir einnig til um þá stöðu. Innan ársins geta bæst við launabætur, verðlagsbætur og millifærslur af safnlið. Frá og með árinu 2003 þarf ekki að gera leiðréttingar á heimildum vegna ríkistekna stofnana.

Greiðsluheimild sýnir fjármögnun stofnunar. Framlag ríkisjóðs færist sem viðskiptainneign hjá stofnunum að viðbættri stöðu frá fyrra ári. Á móti koma launagreiðslur og framlagsgreiðslur frá Ríkisfjárhirslu. Samanburður heimildar og útgreiðslu sýnir greiðslustöðu gagnvart ríkissjóði, en er ekki notaður til þess að leggja mat á afkomu stofnunar.

Útgjöld vísa til áfallinna rekstrargjalda að frádregnum sértekjum. Í nokkrum tilfellum eru áætlaðar sértekjur mjög hátt hlutfall útgjalda, jafnvel svo að ekkert eiginlegt ríkisframlag er til staðar. Þegar svo háttar getur samanburður heimilda og útgjalda gefið frávik sem víkur verulega frá 4% viðmiðinu, þrátt fyrir að um óverulegt frávik frá heildargjöldum sé að ræða. Ráðuneytin verða að bregðast við þessu með því að bera saman brúttó útgjöld gjaldaheimild í þeim tilfellum þar sem sértekjur eru áætlaðar meira en 50% af ríkisframlagi.

4.10. Eftirlit með ársáætlun, skýringar og eftirfylgni

Eftirlit fjármálaráðuneytis og fagráðuneyta byggir á samanburði fjárheimilda og útgjalda. Ef útgjöld eru 4% eða meira umfram það sem af er árinu, þá teljast þau veruleg og þá hvílir skylda bæði á ráðuneytum og forstöðumönnum að grípa til aðgerða. Eftirlit ráðuneyta verður jafnframt að taka mið af mjög svo mismunandi stærð stofnana. Hjá stærstu ríkisstofnuninni getur frávik numið mörg hundruð milljónum króna án þess að fara upp fyrir 4% af fjárheimild ársins. Ráðuneytin verða því að leggja sérstaka áherslu á að stæstu stofnanir þeirra séu innan ramma fjárheimilda.

Þegar ráðuneytin fara fram á skýringar vegna gjalda umfram 4% af heimild þá er algeng skýring forstöðumanna að mánaðardreifing fjárheimildar sé ekki í samræmi við áætlaða útgjaldadreifingu ársáætlunar og ekki sé því tilefni til þess að grípa til sérstakra hagræðingaraðgerða. Til þess að draga eingöngu fram frávik sem gefa til kynna raunverulegan fjárhagsvanda er nauðsynlegt að stofnanir setji fram raunhæfa útgjaldadreifingu og að bæði ráðuneyti og stofnanir óski eftir að fjármálaráðuneytið breyti mánaðardreifingu fjárheimildar til samræmis við ársáætlun. Ef ekki er samræmi í mánaðardreifingunni þá verður fjárhagseftirlit innan ársins óskilvirkara en ella.

Mikilvægt er að ráðuneytin noti formlegar leiðir til þess að fylgja málum eftir innan ársins, s.s. að svara erindum skriflega, ganga frá fundargerðum eftir fundi með forstöðumönnum og gefa ákveðna tímafresti til að skila gögnum og skýringum. Svör forstöðumanna eru eðli málsins samkvæmt mjög ólík og brýnt að ráðuneytin fylgi því eftir að raunverulega sé gripið til þeirra aðgerða sem lofað er, svo og að boða til fundar þegar tilefni gefst.

4.11. Heimildir til að gera skuldbindandi samninga

Lögin um fjárreiður ríkisins setja ramma utan um framkvæmd fjárlaga, en þar undir falla ákvæði um samninga sem ráðuneyti og stofnanir geta gert til lengri tíma en eins árs. Fjárlög taka aðeins til eins árs í senn og því er þörf á sérstökum ákvæðum um fjárhagsskuldbindingar til langs tíma.

Í 30. og 32. gr. fjárreiðulaganna er að finna sérstakar heimildir vegna fjárskuldbindinga sem ná til lengri tíma en eins árs. Fjármálaráðuneytið hefur gefið út reglugerðir sem byggjast á þeim lagagreinum:

1. Reglugerð nr. 262/1999 um undirbúning, gerð og eftirlit með samningum sem ráðuneyti og ríkisstofnanir gera til lengri tíma en eins árs. Reglugerðin á sér stoð í 30. gr. fjárreiðulaganna og fjallar m.a. um heimildir til samningsgerðar, val á samningsaðila, verklýsingu og eftirlit með samningum.
2. Reglur nr. 83/2000 um láns- og reikningsviðskipti stofnana. Reglurnar byggja á 32. gr. fjárreiðulaganna. Þær takmarka þær fjárhagsráðstafanir sem forstöðumönnum standa til boða. Sérstaklega er kveðið á um að ríkisstofnunum er óheimilt að skuldbinda sig með lántöku umfram hefðbundinn greiðslufrest í almennum viðskiptum. Þá ber forstöðumönnum að sjá til þess að inneignir á bankareikningum stofnana fari ekki umfram 2% af heildarráðstöfunarfé ársins. Með þessum reglum fellur niður umburðarbréf nr. 3/1996 sem fjallaði um varðveislu lausafjár stofnana í A-hluta ríkisins.

Reglugerðirnar í heild eru fylgiskjal 6 og fylgiskjal 7 (Word 20K) með handbók þessari.

Í rekstri stofnana felast einnig ýmsar skuldbindingar sem hafa fjárhagsleg áhrif fram yfir áramót hverju sinni þó þeirra sjái ekki í stað í bókhaldi. Nefna má ákvæði um uppsagnarfrest og biðlaun auk ýmissa viðskiptasamninga.

Í reglunum um láns- og reikningsviðskipti er sérstaklega fjallað um kaup- og rekstrarleigusamninga. Þar sem um er að ræða skuldbindingar til lengri tíma, er skylt að leita samþykkis bæði fagráðuneytis og fjármálaráðuneytis áður en gengið er til slíkra samninga. Við afgreiðslu erinda af þessu tagi gerir fjármálaráðuneytið greinarmun á eðli samnings.

• Litið er á samning um rekstrarleigu þar sem ekki er um að ræða eignfærslu í lok samningstíma með svipuðum hætti og aðra leigusamninga (s.s. húsaleigu). Ef þess háttar samningur rúmast innan fjárheimildar stofnunar, þá er hann alla jafna samþykktur af hálfu fjármálaráðuneytis.
• Um kaupleigu gildir öðru máli. Þar er í reynd um ákveðna tegund af lántöku að ræða og alla jafna hefur fjármálaráðuneytið ekki samþykkt gerð slíkra samninga. Ráðuneytið gerir ráð fyrir að lánakjör sem einstökum stofnunum stendur til boða við kaupleigu séu lakari heldur en hjá ríkissjóði í heild. Stofnunum ber því að beita staðgreiðsluviðskiptum sem mest og aðrir viðskiptahættir heyri til undantekninga.

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

V. Skyldur forstöðumanna

5.1. Sérstakar skyldur forstöðumanna

Starfsmannalögin gera almennt ráð fyrir því að forstöðumenn ríkisstofnana séu embættismenn og beri réttindi og skyldur sem slíkir. Auk hinna almennu skyldna ríkisstarfsmanna, skv. IV. kafla laganna, hafa forstöðumenn sérstakar skyldur, skv. 2. mgr. 38. gr. laganna. Bera þeir m.a. ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Ákvæði 14. gr. reglugerðar nr. 116/2001 vísa almennt til hinna sérstöku skyldna forstöðumanna. Í 1. mgr. 49. gr. fjárreiðulaga, er einnig vísað til þessara skyldna forstöðumanns.

5.2. Inntak

Það hefur augljósa þýðingu að skýra nánar hinar sérstöku skyldur forstöðumanns, þar sem þær eru grundvöllur ábyrgðar hans. Skyldurnar ráðast annars af inntaki starfsins eins og því er lýst í almennum og sérstökum fyrirmælum yfirboðara, en þ. á m. eru skipunarbréf, erindisbréf, reglugerðir og ýmis önnur fyrirmæli um framkvæmd starfsins. Sérlög um viðkomandi stofnun geta einnig geymt slík fyrirmæli. Þær sérstöku skyldur forstöðumans, sem vísað er til í 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga og 1. mgr. 49. gr. fjárreiðulaga má draga saman með eftirfarandi hætti:

• Forstöðumaður skal gæta þess að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar sé í samræmi við fjárlög.
• Að fjárhagsráðstafanir séu í samræmi við lög.
• Að ársreikningar séu gerðir í samræmi við fyrirmæli II. kafla fjárreiðulaga.
• Að staðið sé skil á ársreikningum til Ríkisbókhalds.
• Að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt.

5.3. Nánari útlistun

Með reglugerð nr. 116/2001 er leitast við að skýra nánar inntak hinna sérstöku skyldna forstöðumanns. Í reglugerðinni er lögð rík áhersla á að forstöðumaður annist áætlanagerð vegna rekstursins til lengri og skemmri tíma, að rekstur stofnunar sé í samræmi við þau markmið sem henni eru sett og þær heimildir sem mælt er fyrir um í fjarlögum hverju sinni og ennfremur að hann miðli upplýsingum um reksturinn skv. nánari fyrirmælum reglugerðarinnar. Í köflum II og III hér á undan hefur verið fjallað um áætlanagerð ríkisstofnana og hvernig skuli standa að fjárhagseftirliti innan fjárlagaársins. Áherslur reglugerðarinnar má draga saman á eftirfarandi hátt:

• Forstöðumaður skal þekkja megináherslur og markmiðssetningu við árangursstjórnun.
• Hann annast gerð langtímaáætlunar, þar sem fram kemur stefnumörkun og megináherslur starfseminnar.
• Annast gerð ársáætlunar. Hún skal rúmast innan ramma fjárveitinga auk þess að tilgreina einstök markmið í starfi stofnunarinnar.
• Forstöðumaður semur ársskýrslu, er geymir samanburð á útgjöldum og fjárheimildum, auk talnalegs samanburðar á markmiðum ársins og útkomu.
• Hann skal standa skil á ársáætlun í síðasta lagi um miðjan febrúar ár hvert.
• Forstöðumanni ber að endurskoða ársáætlun hafi hún byggst á bráðabirgðauppgjöri um umframgjöld og ónýttum fjárheimildum.
• Forstöðumaður skal standa skil á upplýsingum til Ríkisbókhalds, skv. nánari fyrirmælum Ríkisbókhalds.
• Forstöðumaður gætir þess ennfremur að ákveðið samræmi sé á milli heildarútgjalda og rekstraráætlunar.

5.4. Tilkynningarskylda vegna verulegra umframútgjalda

Upplýsingar um fjárhagsstöðu stofnana liggja fyrst fyrir hjá stofnuninni sjálfri, ekki hjá ráðuneyti eða Ríkisbókhaldi. Sú ábyrgð hvílir því á forstöðumönnum, bæði að tilkynna til ráðuneytis um veruleg fjárhagsvandamál og eins að grípa til viðeigandi aðgerða. Forstöðumenn meta hvort ráðuneyti þurfi að koma að þeim aðgerðum. Ef þær felast t.d. í verulegum samdrætti í þjónustu stofnunar, þá er líklegt að viðkomandi ráðuneyti verði að fá upplýsingar um í hverju þær felast og jafnvel að taka afstöðu til þeirra.

5.5. Erindisbréf

Samkvæmt 38. gr. starfsmannalaga ber forstöðumaður ábyrgð á að stofnun, sem hann stýrir, starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf. Gert er ráð fyrir því að í erindisbréfi séu m.a. tilgreind helstu markmið í rekstri stofnunar og verkefni hennar bæði til lengri og skemmri tíma. Ef gert er ráð fyrir því í löggjöf að stjórn stofnunar beri ábyrgð á rekstri, fjárreiðum og reikningsskilum hennar og skipaður er forstöðumaður til þess að annast þessi verkefni, skv. nánari fyrirmælum í sérlögum, skal ráðuneyti gæta þess að í erindisbréfi forstöðumanns sé kveðið á um skýra verkaskiptingu milli hans og stjórnar, sbr. 2. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 116/2001.

5.6. Fyrirmyndir að erindisbréfum

Erindisbréf forstöðumanns, þar sem sérstök stjórn er ekki til staðar

Erindisbréf fyrir forstöðumann þar sem stjórn er til staðar

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

VI. Sérstök úrræði vegna umframútgjalda

6.1. Skylda til þess að bregðast við umframútgjöldum

Í V. kafla reglugerðar nr. 116/2001 mælt fyrir um skyldu ráðuneytis til þess að bregðast við ef útgjöld stofnunar eru meiri en 4% umfram ársáætlun. Viðmiðun þessi er sett til leiðbeiningar. Hún felur ekki í sér heimild fyrir forstöðumann til þess að reka stofnun umfram fjárheimildir eða til þess að láta afskiptalausar ráðstafanir forstöðumanns, sem ekki eru í samræmi við lög eða þær reglur sem um starfsemina gilda. Skylda ráðuneytisins felst nánar í því að upplýsa málavexti, þ. á m. með því að afla og meta skýringar forstöðumanns, sbr. 17. og 18. gr. Gert er ráð fyrir að ráðuneyti fylgist almennt með fjármálum stofnana sinna á grundvelli þeirra upplýsinga sem forstöðumenn gefa um reksturinn eins og nánar er rakið í III. kafla hér að framan.

6.2. Úrræði starfsmannalaga

Ákvæði V. kafla reglugerðarinnar mæla einnig fyrir um þau úrræði sem ráðuneyti getur gripið til, sýnist því að forstöðumaður hafi vanrækt starfsskyldur sínar, sbr. 19. og 20. gr. reglugerðarinnar. Nefnd ákvæði veita almenna leiðbeiningu um þau lagalegu úrræði starfsmannalaga (stml.) sem beitt verður gagnvart forstöðumanni, reynast tilraunir ráðuneytis til þess að ráða bót á vandanum árangurslausar. Þau úrræði starfsmannalaga sem koma til nánari skoðunar eru:

• Áminning, sbr. 21. gr. stml.
• Lausn um stundarsakir að undangenginni áminningu, sbr. 2. mgr. 26. gr. stml.
• Lausn um stundarsakir án undangenginnar áminningar, sbr. 3. mgr. 26. gr.
• Frávikning í kjölfar lausnar um stundarsakir, sbr. 2. mgr. 29. gr. stml.
• Fyrirvaralaus frávikning, sbr. 1. eða 3. mgr. 29. gr. stml.

6.3. Málsmeðferð þegar útgjöld eru umfram ársáætlun

Gera verður þá kröfu að samskipti ráðuneyta og stofnana séu með nokkuð formlegum hætti, þ.e. í formi bréfa eða fundargerða. Af úrlausnum dómstóla má ráða að gerð er krafa um að fyrir liggi skrifleg gögn og upplýsingar sem skýrt geta málavexti með nokkuð öruggum hætti og að hlutaðeigandi hafi haft tækifæri til þess að skýra mál sitt. Við meðferð einstakra mála ber auk ákvæða starfsmannalaga einnig að gæta ákvæða stjórnsýslulaga eftir því sem við á.

6.4. Formleg málsmeðferð

Þegar ráðuneyti fær vitneskju um að útgjöld stofnunar séu meira en 4% umfram ársáætlun er skylt, eins og áður segir, að leita skýringa hjá viðkomandi forstöðumanni. Ráðuneyti ber þá að skrifa formlegt bréf þar sem gefinn er stuttur frestur (5 dagar) til þess að koma með skýringar og tillögur um lausn vandans. Dæmi um texta í bréfi ráðuneytis er eftirfarandi:

Þegar svör berast frá forstöðumönnum þá hefur borið á því að ráðuneytin fylgi ekki nægjanlega vel eftir fyrstu viðbrögðum. Brýnt er að ráðuneyti taki strax afstöðu til þess hvort ástæður þær sem forstöðumaður tilgreinir eigi við rök að styðjast. Ef ráðuneyti fellst ekki á framkomnar skýringar ber því að skrifa annað bréf og óska eftir ítarlegri upplýsingum eða boða til fundar. Þá er nauðsynlegt að ávallt sé tilgreindur frestur sem gefinn er til svara.

Ef forstöðumaður er kallaður til fundar vegna starfa hans eða háttsemi er mikilvægt að honum sé gerð grein fyrir tilefni fundarins. Það skal gert með bréfi. Í fundargerð skal koma fram tilefni fundarins og um hvað var rætt. Gefa skal forstöðumanni hæfilegan frest til þess að gera athugasemdir við fundargerðina. Það má gera með því að boða hann til nýs fundar eða gefa honum tækifæri til þess að gera skriflegar athugasemdir. Senda skal forstöðumanni fundargerðina ásamt bréfi þar sem veittur er stuttur frestur til að koma með athugasemdir.

6.5. Ráðuneyti metur framkomnar skýringar

Þegar atvik máls hafa verið upplýst metur viðkomandi ráðuneyti hvort nægilegt tilefni sé til aðgerða af þess hálfu og hvaða úrræði eru tæk. Þá skipir máli að það úrræði sem stjórnvald hyggst grípa til sé í samræmi við alvarleika málsins. Þannig getur ráðuneyti staðið frammi fyrir því að meta hvort ástæða sé til að veita forstöðumanni áminningu eða hvort heimilt sé að veita honum lausn um stundarsakir þegar í stað. Hafi forstöðumanni þegar verið veitt formleg áminning vegna fjárreiðna stofnunar og hann hefur ekki bætt ráð, sitt skal veita honum lausn um stundarsakir. Hafi forstöðumanni verið veitt lausn um stundarsakir er máli hans vísað til nefndar þriggja sérfræðinga eins og nánar er rakið hér á eftir.

6.6. Áminning

Tilgangur áminningar, skv. 21. gr. starfsmannalaga, er að bregðast við vanrækslu ríkisstarfsmanns og gefa honum kost á að bæta ráð sitt. Áður en áminning er veitt skal gefa forstöðumanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt. Í því felst að tilkynna verður forstöðumanni að fyrirhugað sé að veita honum áminningu vegna tiltekinnar háttsemi eða atvika. Það skal gert með því að senda forstöðumanni skriflega greinargerð um þær ávirðingar sem á hann eru bornar og gefa honum kost á að skýra mál sitt. Hlutaðeigandi ráðuneyti ber ábyrgð á því að málsatvik séu nægilega upplýst og að andmælaréttar hafi verið gætt.

6.7. Tilkynning um boðun áminningar

Í tilkynningu um boðun áminningar þarf eftirfarandi að koma fram:

• Að verið sé að meta hvort málsatvik eða háttsemi gefi tilefni til áminningar, skv. nánar tilgreindum efnisatriðum, sem lýst er í 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga og eftir atvikum í reglugerð nr. 116/2001, að því er snertir einstök atriði, t.d. vanræksla á að skila upplýsingum til Ríkisbókhalds, sbr. 9. gr. reglugerðarinnar eða að útgjöld stofnunar hafa farið fram úr fjárheimildum. Ákvæði í viðkomandi sérlögum um rekstur stofnunar sem við getur átt verður einnig að tilgreina.
• Lýsa verður málavöxtum í stuttu máli þannig að ljóst sé um hvaða háttsemi eða atvik er að ræða og að þau séu til nánari athugunar.
• Veita verður frest til þess að koma með athugasemdir (andmæli). Frestur þarf að vera hæfilegur, en hann ræðst af atvikum máls. Almennt ætti 5 til 10 daga frestur að duga, en hann getur verið skemmri ef brýnir hagsmunir eru í húfi.

Til þess að tryggja að atvik séu nægilega upplýst er varlegast að boða forstöðumanni fyrirhugaða áminningu bréflega. Slíkt boðunarbréf gæti hljóðað með eftirfarandi hætti:

6.8. Er nægilegt tilefni til áminningar ?

Þegar forstöðumaður hefur gert grein fyrir andmælum sínum er komið að því að ráðuneyti, eða sá aðili sem til þess er bær, taki ákvörðun á grundvelli fyrirliggjandi gagna, hvort tilefni sé til þess að veita áminningu. Þegar lagt hefur verið mat á málið og komist hefur verið að niðurstöðu er hún tilkynnt forstöðumanni bréflega. Þegar hafður er í huga alvarleiki áminningar verður að gera þá kröfu að rökstuðningur sé veittur um leið. Ef áminningu fylgir ekki rökstuðningur skal veita leiðbeiningar um rétt til þess að fá hana rökstudda. Í rökstuðningi skal koma fram á hvaða málavöxtum er byggt, hvað telst sannað í þeim efnum og í hverju forstöðumaður hafi brotið gegn starfsskyldum sínum. Í því sambandi verður að vísa til þeirra efnisatriða í 21. gr. og 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga sem við eiga svo og þeirra réttarreglna sem byggt er á að öðru leyti. Ef niðurstaðan byggist á mati verður að koma fram á hvaða meginsjónarmiðum slíkt mat er byggt.

Bréf þar sem tilkynnt er um áminningu.

6.9. Lausn frá embætti

Ákvæði starfsmannalaga greina á milli lausnar um stundarsakir og lausnar að fullu. Ákvæði 20. gr. reglugerðar nr. 116/2001 taka samkvæmt efni sínu einkum til þess þegar lausn er veitt um stundarsakir skv. 26. gr. starfsmannalaga, en að öðru leyti er vísað til þess að við lausn forstöðumanns skuli gæta ákvæða VI. kafla starfsmannalaga. Hér er ekki unnt að gefa tæmandi lýsingu á þeim réttarreglum sem gilda um lausn forstöðumanna. Að því er snertir einstök álitamál og úrlausn þeirra hefur starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins látið í té upplýsingar og almennar leiðbeiningar.

6.10. Mismunandi grundvöllur lausnar

Með 20. gr. reglugerðarinnar er leitast við að skýra mismunandi grundvöll lausnar um stundarsakir. Annars vegar getur verið um það að ræða að forstöðumaður hafi ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, þar sem útgjöld fara fram úr fjárlagaheimildum, sbr. 2. mgr. 38. gr. laganna eða gerst brotlegur við starfskyldur sínar að öðru leyti eins og lýst er í 2. mgr. 26. gr. laganna. Skilyrði þess er eins og áður segir að áður liggi fyrir áminning og að forstöðumaður hafi ekki bætt ráð sitt. Hins vegar getur verið um það að ræða að grunur eða vissa er fyrir því að "óreiða sé á bókhaldi eða fjárreiðum...", en þá má veita forstöðumanni lausn um stundarsakir, skv. 3. mgr. 26. gr. laganna, án þess að honum hafi áður verið veitt áminning.

Af ákvæðum 19. og 2. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar leiðir að sé um ítrekaða vanrækslu að ræða, eins og lýst er í niðurlagi 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga, án þess þó að um sé að ræða óreiðu á bókhaldi, er það skilyrði að áður hafi verið veitt áminning.

6.11. Rannsókn nefndar sérfræðinga

Hafi embættismanni verið vikið frá um stundarsakir, skv. ákvæðum 26. gr. starfsmannalaga er skylt að vísa máli hans til meðferðar nefndar þriggja sérfróðra manna, skv. 27. gr. laganna. Hlutverk nefndarinnar er að upplýsa hvort rétt er að veita embættismanni lausn að fullu eða láta hann taka aftur við embætti sínu. Komist meirihluti nefndarinnar að þeirri niðurstöðu að rétt hafi verið að víkja honum frá um stundarsakir skal hlutaðeigandi ráðuneyti veita lausn að fullu, nema að þær ávirðingar sem honum voru gefnar að sök hafi ekki reynst vera fyrir hendi, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna.

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

VII. Yfirlit um reglur og leiðbeiningar sem snúa að bættri nýtingu fjármuna og skilvirkni í ríkisrekstri

Til að ná markmiðum um skilvirkan ríkisrekstur er ekki fullnægjandi að útgjöldin séu innan heimilda, heldur þarf jafnframt að tryggja hagkvæma nýtingu fjármuna. Á undanförnum árum hefur fjármálaráðuneytið unnið að ýmsum verkefnum sem miða að því að auðvelda forstöðumönnum að bæta skilvirkni í rekstri.

7.1. Áætlanagerð

Um 1990 var lögð sérstök áhersla á eflingu áætlanagerðar. Reikniverk ársáætlunar var forritað inn í bókhaldskerfi ríkisins (BÁR), námskeiðum í áætlanagerð fjölgað og í framhaldinu hafa um 100 stofnanir nýtt sér kerfið.

7.2. Útboð, innkaup og rammasamningar

Árið 1993 samþykkti ríkisstjórnin útboðsstefnu þar sem lögð var aukin áhersla á beitingu útboða ekki einungis vegna framkvæmda eins og lengi hafði tíðkast, heldur einnig vegna innkaupa á vörum og þjónustu. Innan núgildandi lagaramma eru lög nr. 94/2001 um opinber innkaup meginréttarheimildin. Tilgangur laganna er að stuðla að virkri samkeppni og hagkvæmni í opinberum innkaupum. Þau taka til samninga um innkaup á vörum, þjónustu og verkum. Í lögunum er að finna reglur og leiðbeiningar um viðmiðunarfjárhæðir, fyrirkomulag opinberra innkaupa, útboðsgögn, hæfi bjóðenda, framkvæmd, val tilboða, innkaup á Evrópska efnahagssvæðinu, meðferð kærumála og starfsemi Ríkiskaupa. Reglugerð nr. 513/2001 tilgreinir viðmiðunarfjárhæðir vegna opinberra innkaupa á Evrópska efnahagssvæðinu. Samkvæmt lögunum er skylt að bjóða út vörukaup ef þau eru hærri en sem nemur 5 m.kr. og kaup á þjónustu og verkum hærri en 10 m.kr.

Nú eru í gildi 134 rammasamningar við 84 birgja og er lögð áhersla á notkun þeirra við innkaup á rekstrartengdum vörum. Samningarnir eru bindandi af hálfu þeirra stofnana sem eiga aðild að þeim. Fjármálaráðuneytið hefur gert samning um sérstök innkaupakort sem ætlað er að einfalda og auðvelda hefðbundin innkaup stofnana.

7.3. Árangursstjórnun

Árið 1996 samþykkti ríkisstjórnin að taka upp árangursstjórnun í ríkisrekstri, en eins og fram hefur komið eru markmið verkefnisins að efla og bæta markmiðssetningu, mælingar á árangri og eftirfylgni með verkefnum. Fjármálaráðuneytið hefur í framhaldi af því staðið fyrir umfangsmikilli fræðslu um stefnumótun og áætlanagerð undir merkjum árangursstjórnunar.

7.4. Fjárreiður ríkisins

Árið 1998 komu til framkvæmda lög um fjárreiður ríkisins. Megintilgangur laganna er að samræma framsetningu fjárlaga og ríkisreiknings á rekstrargrunni, auk þess að skilgreina umfang ríkisrekstrar. Reglugerð nr. 116/2001 um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta er sett á grundvelli fjárreiðulaganna, eins og reglugerð nr. 262/1999 um heimildir ríkisaðila til að gera langtímasamninga. Auk þess eru reglur nr. 83/2000 um láns- og reikningsviðskipti ríkisstofnana einnig settar með stoð í fjárreiðulögunum.

7.5. Opinberar framkvæmdir og fasteignamál

Opinberar framkvæmdir, almenn fasteignamál og önnur eignaumsýsla fellur undir verksvið fjármálaráðuneytisins. Nýlega voru sett lög nr. 84/2001 um skipan opinberra framkvæmda. Undir gildissvið laganna falla allar framkvæmdir þar sem kostnaður ríkissjóðs af framkvæmdum er meiri en 5 m.kr. Í kjölfar lagasetningarinnar hefur ráðuneytið gefið út reglugerð nr. 715/2001 um skipulag opinberra framkvæmda. Þá hefur fjármálaráðuneytið sett samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir starfsreglur og staðfest reglur um fyrirkomulag skilamats. Markmið ofangreindra reglna er að skýra hlutverk, verkaskiptingu og ábyrgð allra þeirra aðila sem koma að opinberum framkvæmdum.

Viðkomandi fagráðuneyti og fjármálaráðuneyti yfirfara og staðfesta alla húsaleigusamninga ríkisstofnana.

7.6. Bifreiðamál

Bifreiðamál ríkisins heyra undir fjármálaráðuneytið. Í reglugerð nr. 580/1991 er að finna helstu reglur um bílamál. Bílanefnd ríkisins staðfestir aksturssamninga sem gerðir eru við ríkisstarfsmenn.

7.7. Stofnanir

Nokkrar stofnanir fjármálaráðuneytisins vinna að framkvæmd ofangreindra mála og er þar að finna sérþekkingu sem aðrar stofnanir geta nýtt sér.

• Ríkiskaup sérhæfa sig í útboðs- og innkaupamálum. Stofnun annast m.a. gert rammasamninga og annast útboð á vegum ríkisstofnana vegna innkaupa yfir tilteknum viðmiðunarfjárhæðum.

• Framkvæmdasýsla ríkisins býr yfir sérþekkingu sem ráðuneyti og forstöðumenn geta leitað eftir við útboð, hönnun og annan undirbúning framkvæmda. Stofnunin gegnir lykilhlutverki við hinn verklega þátt opinberra framkvæmda.

• Fasteignir ríkissjóðs sjá um rekstur, viðhald og minni háttar endurbætur á því húsnæði sem stofnuninni er falin umsjón með. Á móti greiða stofnanir leigu sem stendur undir rekstri og eðlilegu viðhaldi. Á undanförnum árum hefur fermetrum í umsjón stofnunarinnar fjölgað úr 112.000 árið 1998 í 200.000 árið 2001.

Brýnt er að ráðuneytin kynni fyrir forstöðumönnum sínum reglur, samninga og ýmis önnur atriði sem miða að því að bæta rekstur ríkisins. Frekari upplýsingar um ofangreind mál er að finna á vef fjármálaráðuneytisins.

↑

Aftur upp í efnisyfirlit

Fylgiskjöl

1.	Fjárlagaliðir 2004. (Excel 97K)
2.	Dæmi um ársáætlun. (Word 104K)
3.	Dæmi um ársskýrslu. (Word 197K)
4.	Lög nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins
5.	Reglugerð nr. 116/2001 um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta
6.	Reglugerð nr. 262/1999 um undirbúning, gerð og eftirlit með samningum um verklegar framkvæmdir og rekstrarverkefni sem ráðuneyti og ríkisstofnanir gera til lengri tíma en eins árs
7.	Reglur nr. 83/2000 um láns- og reikningsviðskipti ríkisstofnana í A-hluta ríkissjóðs. (Word 20K)

↑

Aftur upp í efnisyfirlit